Son iki yıldır katıldığım hemen her toplantıda, konferansta veya yönetici sohbetinde aynı soru bir şekilde masaya geliyor:
“Yapay zeka işlerimizi elimizden alacak mı?”
Aslında bu soru teknolojiden çok insanın gelecekteki rolünü sorguluyor. Çünkü ilk kez bir dönüşüm dalgası yalnızca kas gücümüzü değil, düşünme, üretme ve karar verme biçimlerimizi de doğrudan etkiliyor.
Yazıyor.
Çiziyor.
Kod geliştiriyor.
Sunum hazırlıyor.
Analiz yapıyor.
Araştırıyor.
Hatta kimi zaman insanların günlerce uğraşacağı işleri dakikalar hatta saniyeler içinde tamamlayabiliyor. Bütün bunlara bakınca doğal olarak şu soru ortaya çıkıyor:
“Eğer her şeyi yapabiliyorsa, biz neden hala çalışacağız?”
Bu soruyu duyduğumda aklıma genellikle başka bir soru geliyor:
Gerçekten iş dediğimiz şey yalnızca yapılan görevlerden mi ibaret?
Çünkü yıllardır farklı sektörlerden yöneticilerle, girişimcilerle ve kurumlarla çalışırken şunu gördüm; şirketleri başarılı yapan şey yapılan işlerin toplamı değil, alınan kararların kalitesidir.
Bir raporu herkes hazırlayabilir.
Bir sunumu herkes oluşturabilir.
Bir veriyi herkes analiz edebilir.
Ama hangi verinin önemli olduğuna karar vermek başka bir şeydir.
Hangi fırsatın peşinden gidileceğini belirlemek başka bir şeydir.
Hangi riskin alınacağına karar vermek ise tamamen başka bir şeydir.
Bence yapay zekanın yükselişiyle birlikte en çok karıştırdığımız konu da burada başlıyor.
Çünkü biz yıllarca bilgiyle uzmanlığı aynı şey zannettik. Oysa bunlar aynı şey değil. Bilgiye ulaşmak bugün hiç olmadığı kadar kolay. Asıl mesele o bilgiyle ne yapacağını bilmektir. Bugün herhangi bir çalışan, yönetici veya öğrenci birkaç dakika içinde yüzlerce sayfalık rapor oluşturabiliyor.
Fakat o raporun hangi kısmının gerçekten önemli olduğunu anlayabilmek hala insanın işi. Türkiye’de birçok kurumun dönüşüm yolculuğunu izlerken dikkatimi çeken ortak bir hata var. Şirketler teknolojiyi satın alabileceklerini düşünüyorlar.
Ama dönüşümü satın alamazsınız.
Bir yazılım satın alabilirsiniz.
Bir platform satın alabilirsiniz.
Bir sistem kurabilirsiniz.
Ama değişim kültürünü satın alamazsınız.
Bugün pek çok şirket yapay zekayı konuşuyor. Fakat aynı şirketlerin önemli bir bölümü hala karar alma süreçlerinde veriyi etkin kullanamıyor.
Departmanlar arasında bilgi paylaşımı zayıf.
Operasyonlar kişilere bağımlı.
Kurumsal hafıza eksik.
Ölçümleme alışkanlığı yeterince gelişmemiş.
Yani mesele aslında teknoloji eksikliği değil. Yönetim anlayışı eksikliği. Bu yüzden önümüzdeki dönemde en büyük avantajı yapay zekaya sahip olan şirketler değil, değişime uyum sağlayabilen şirketler elde edecek. Çünkü teknoloji herkesin erişebileceği bir noktaya geliyor. Farkı oluşturan şey insan kalitesi olacak.
Bir kriz anında hangi değerden taviz verileceğine karar veremez.
Bir ekipte bozulan motivasyonu hissedemez.
Bir müşterinin ses tonundaki tereddüdü okuyamaz.
Bir çalışanı elde tutmanın şirket için neden önemli olduğunu içgüdüsel olarak kavrayamaz.
Çünkü bilgi başka şeydir.
Muhakeme başka şey.
Deneyim başka şey.
Sorumluluk ise bambaşka bir şeydir.
Bence geleceğin iş hayatında insanlar bilgi üreten taraftan çok yön veren tarafa dönüşecek. Eskiden çalışanların büyük bölümü üretime zaman harcıyordu. Şimdi giderek daha fazla insan denetlemeye, yorumlamaya, karar vermeye ve ilişki yönetmeye zaman ayıracak. Bu yüzden geleceğin en değerli insanları en çok bilenler olmayacak. En doğru soruları sorabilenler olacak.
Çünkü teknoloji cevap üretir. Ama hangi sorunun önemli olduğuna hala insanlar karar verir. Aslında tarih bize bunu daha önce de gösterdi. Sanayi devrimi geldiğinde milyonlarca kişinin işsiz kalacağı söylenmişti.
Bilgisayarlar yaygınlaştığında ofislerin boşalacağı düşünülmüştü. İnternet ortaya çıktığında pek çok mesleğin tamamen ortadan kalkacağı iddia edilmişti. Bazı işler gerçekten değişti. Bazıları yok oldu. Ama her dönemde yeni roller, yeni uzmanlıklar ve yeni ihtiyaçlar ortaya çıktı.
Bugün yaşadığımız dönüşüm de farklı değil. Evet, bazı görevler otomatikleşecek. Bazı meslekler dönüşecek. Bazı alışkanlıklarımız tamamen değişecek. Fakat insanların çalışmasının nedeni hiçbir zaman yalnızca iş üretmek olmadı. İnsan çalışırken yalnızca bir görev yerine getirmez.
Bir ekibin parçası olur.
Tecrübe kazanır.
Kararlar alır.
Sorumluluk üstlenir.
Ve ortaya çıkan sonucun bir parçası haline gelir.
Belki de gözden kaçırdığımız en önemli nokta burada. İnsanların yerini makineler almayacak. İnsanların yaptığı bazı görevlerin yerini makineler alacak. Bu ikisi aynı şey değil. Bu yüzden gelecekte insanlar iş başında olmaya devam edecek.
Belki daha az tekrar eden iş yapacağız.
Belki daha az rapor hazırlayacağız.
Belki daha az veri toplayacağız.
Ama daha fazla düşüneceğiz.
Daha fazla karar vereceğiz.
Daha fazla ilişki yöneteceğiz.
Daha fazla liderlik edeceğiz.
Yapay zekanın yükselişi insanın sahneden çekilmesi anlamına gelmiyor. Tam tersine. İnsanın gerçekten insan olduğu alanların daha görünür hale gelmesi anlamına geliyor. Belki de önümüzdeki yılların asıl sorusu “Yapay zeka bizim yerimizi alacak mı?” olmayacak.
Asıl soru şu olacak:
“Yapay zekanın yapamadığı şeylerde ne kadar iyiyiz?” Çünkü geleceğin kazananları teknolojiye sahip olanlar değil, insan olmanın değerini kaybetmeden teknolojiyle birlikte çalışabilenler olacak.
Ve bana sorarsanız, geleceğin asıl rekabeti teknoloji yarışında değil; doğru düşünebilen, doğru soruları sorabilen ve belirsizlik karşısında sağlıklı kararlar verebilen insanları yetiştirme yarışında yaşanacak.
